Deze dystopische toekomstsroman is alweer wat jaartjes oud, maar wanneer het aankomt op toekomstromans, lijkt tijd nogal relatief. Gesplitst is een roman die mij deed worstelen met suspension of disbelief. Enerzijds vond ik het onderwerp namelijk ongeloofwaardig, anderzijds wilde ik mijn scepticisme opzijzetten, omdat de thematiek en het plot mij geweldig boeide.
In Gesplitst volg je als lezer drie jongeren: de onhandelbare tiener Connor, de zestienjarige Risa die in een weeshuis is opgegroeid en Lev, het tiende kind van strenggelovige ouders. Wanneer het boek zich precies afspeelt blijft onduidelijk. Het gaat om een periode na een fictieve Tweede Burgeroorlog in de Verenigde Staten, waarbij het onhelder blijft in welke eeuw de personages zich dan precies bevinden. Aangezien er mobieltjes zijn en vliegende auto's ontbreken, gaat het mogelijk om een alternatief heden of nabije toekomst. Wat in ieder geval duidelijk is, is dat er een wet is ingesteld, de Wet op het Leven, die het abortusvraagstuk en het tekort aan orgaandonoren in één keer oplost. Als gevolg is abortus tijdens de zwangerschap verboden, maar mogen ouders hun kinderen tussen hun dertiende en achttiende levensjaar opgeven als splitser.
Schijnbaar zijn hier verder geen regels aan verbonden, want de drie personages geven mijns inziens weinig reden om, zoals dat heet, gesplitst te worden, een proces waarin hun lichaam uit elkaar wordt gehaald en de organen worden hergebruikt. Risa wordt bijvoorbeeld eenvoudig wegbezuinigd bij het weeshuis van de Staat, omdat ze volgens het bestuur geen talenten blijkt te hebben die haar het recht op leven geven, en Connor zorgt nogal te vaak voor opstootjes op school. En Lev? Tja, hij is volgens zijn strenggelovige ouders nu eenmaal uitverkoren door God om uit elkaar gehaald te worden en voort te leven in de lichamen van anderen. Het heeft natuurlijk niets te maken met het feit dat de ouders tien monden moeten zien te voeden en geld niet aan bomen groeit.
De extreemheid en het gemak waarmee kinderen worden afgeserveerd, is precies één van de redenen waarom ik worstelde met de geloofwaardigheid van deze roman. En dit werd alleen maar erger naarmate het boek vorderde. Wanneer Connor namelijk in gesprek raakt met de admiraal, een oude veteraan die splitsters helpt en de Tweede Burgeroorlog heeft meegemaakt, wordt er een beeld geschetst van hoe de Wet op het Leven zijn doorgang heeft gevonden. Deze uiteenzetting vind ik ongeloofwaardig, zelfs in de romanwerkelijkheid, omdat het er bij mij niet in kan dat twee partijen, schijnbaar één partij die tegen abortus was en één partij die voor abortus was, deze wet hebben kunnen aannemen. De twee partijen waren in oorlog en tijdens vredesonderhandelingen werd het splitsidee geopperd en niemand, maar ook werkelijk niemand, protesteerde, aldus de admiraal. Dit was tijdens een periode waarin abortusartsen werden vermoord en vrouwen zwanger werden puur en alleen om het weefsel van hun foetus te kunnen verkopen. De admiraal deelt de lezer vervolgens het volgende mede:
De mogelijkheid mensen te elimineren zonder het leven te beëindigen – dat stelde beide zijden tevreden. De Wet op Leven werd aangenomen, het splitsingsakkoord werd van kracht, en de oorlog was voorbij. Iedereen was zo blij dat het over was, dat niemand zich drukmaakte over de consequenties (217).
Het is absurd hoe simplistisch het personage deze achtergrondinformatie over een zeer belangrijk deel van de romanwerkelijkheid mededeelt. Absurder is misschien nog wel dat Connor geen kritische vragen stelt en deze simplistische versie als zodanig aanneemt. Het is niet ongeloofwaardig gezien de situatie waarin Connor zich bevindt, hij is namelijk één van die consequenties waar niemand zich zo druk om maakte en zo simpel is het. Maar de uitleg droeg bij mij niet bij aan het verminderen van mijn scepticisme. Om mij te overtuigen dat kinderen wegwerpproducten zijn en naargelang een tekort aan organen zomaar geoogst mogen worden wanneer het ouders, verzorgers en de staat uitkomt, is meer nodig dan wat simpele achtergrondinformatie. Mogelijk heeft het ook sterk te maken met het feit dat het een Amerikaanse situatie betreft en dat het moeilijk is voor te stellen dat er in Nederland een meerderheid zou komen voor een dergelijke wet.
Het mooie aan deze roman is, dat als je daadwerkelijk in staat bent om je sceptisisme aan de kant te zetten en jezelf toestaat de romanwerkelijkheid voor waar aan te nemen, de thematiek en het plot ongelooflijk spannend en interessant zijn. Aan het einde van het boek wordt er iemand gesplitst, ik zal niet verklappen wie, maar de scène, kort maar krachtig, was weerzinwekkend om te lezen. Het boek zet je in ieder geval aan tot nadenken, maar deze aanzet was nog sterker geweest als er werd ingetoomd op perspectiefwisselingen. De constante wisseling maakte het lastig om emotioneel te investeren in de personages en dit had kunnen bijdragen aan het voortbestaan van het verhaal nadat ik de laatste bladzijde omsloeg. Het plot zal mij nog lange tijd bijblijven. De personages helaas niet.