In mijn vorige blog legde ik uit hoe je een sterk middenstuk van je scène schrijft. In deze blog bespreek ik hoe je scènes kunt eindigen. Een goed einde heeft emotionele impact en blijft resoneren in het hoofd van je lezer. Hoe schrijf je zo’n einde?
Pas op de plaats
Eerst even dit. Zoals ik al in mijn eerste blog over scènes schreef legt auteur en schrijfcoach Jordan Rosenfeld de lat hoog in Make a Scene. Ze zegt elke keer dat scènes van begin, midden tot eind goed moeten zijn en emotionele impact moeten hebben. Maar dit kan op verschillende manieren en ze doet het soms lijken alsof je met scènes van Hollywoodachtige proporties moet komen. Dit is niet zo. En dat wil ik met deze blog ook laten zien. Daarom begin ik met het einde en ga vervolgens terug naar het begin.
Simpelweg eindigen
Een scène moet soms simpelweg eindigen zonder al te veel poespas. Het grappige is dat zelfs een simpel einde emotionele impact kan hebben. Denk aan rechtbankseries waar na een slopende scène in de rechtbank een rechter zegt: ‘Ik ben klaar voor mijn vonnis.’ Pats boem. Einde. Of een puber die zich altijd al heeft afgevraagd of zijn moeder wel echt zijn moeder is en zijn moeder simpelweg antwoordt met: ‘Nee, zoon. Dat ben ik niet.’ Pats boem. Einde.
Een einde heeft dus soms ook gewoon de taak om een gedeelte van een plot af te ronden. Het laat de lezer daarentegen wel achter met een ander gevoel dan bijvoorbeeld een cliffhanger, maar dit is ook allemaal afhankelijk van je plot, de sfeer en het tempo in die specifieke scène. Kijk dus vooral wat past bij je huidige scène, plot en het verhaal dat je wil vertellen.
Ook in scènes kun je in- en uitzoomen.
Vijf manieren om te eindigen
Een einde van een scène is een pauzemoment voor de lezer. Ze kunnen dan even op adem komen en verwerken wat ze net hebben gelezen. Ze hebben meer kennis van het plot en de personages en zijn nieuwsgierig naar de rest van het verhaal. Rosenfeld verdeelt scène-eindes onder in twee categorieën:
- Zoom-in-eindes
- Zoom-out-eindes
Zoom-in-eindes
Elk einde dat je lezers uitnodigt om intiem en emotioneel contact te hebben met je personages en hun benarde situatie aan het einde van een scène heeft een zoom-in-effect op lezers. Het trekt ze diep het verhaal in en zorgt ervoor dat ze een emotionele ervaring hebben. Dit kan op de volgende drie manieren.
Samenvatting door personages
Terugkijkend op de situatie die zich heeft afgespeeld kunnen personages dit samenvatten in de vorm van een interne monoloog of simpele dialoog. Op deze manier kunnen ze de episode als het ware afronden en er hun eigen stempel op drukken. Dit is vooral handig bij een complex plot en/of bij veel personages. Het stelt de lezer en het personage in staat om kort de zaken op orde te stellen. Het helpt lezers te begrijpen hoe personages momenteel in de situatie staan en wat hun volgende stappen zijn voordat ze verdergaan met de volgende scène.
Pas wel op met te veel vertellen want een lange monoloog is al gauw saai. Gebruik het voor personage-ontwikkeling en/of om iets te onthullen over een personage wat een lezer nog niet wist.
In hoofdstuk 2 van mijn roman Levenslang in de Toren komt Alise thuis nadat ze zojuist luitenant Nathaniel de Leeuw heeft gered. Ze weet dat ze door hem te redden haar kans op vrijheid heeft verspeeld. Ze kan nog vluchten, maar doet dit uiteindelijk niet:
Ik kon het gewoon niet aan om nogmaals te verhuizen. Ik zat amper in groep vijf toen ik door een stomme fout alweer van school moest. Kinderen, magie en geheimhouding gingen gewoonweg niet samen. Het was veiliger om te verhuizen, maar daarmee raakte ik al mijn vrienden kwijt, alweer. Janela en ik hadden dan niet de beste vriendschappelijke relatie die iemand wensen kon, aangezien Janela nogal iemand was die kon aantrekken en afstoten, maar ze was wel mijn vriendin én een magiër. Hoewel ik haar soms wel kon wurgen, kon ik alles met haar delen en was ze er altijd als ik haar nodig had. Ze zou mij nooit verraden, en ik haar niet. Daarbij wilde ik mijn moeder niet opnieuw kwetsen vanwege mijn “gave”. Om haar tranen opnieuw te moeten zien… Nee, dat was te pijnlijk.
Ik trok mijn kleren uit en propte mijn vieze, stinkende T-shirt vlug in de prullenbak. Ik kocht wel een nieuwe. Het zou mij alleen maar elke keer opnieuw herinneren aan vandaag, en vandaag was nou precies zo’n dag die ik gauw wilde vergeten.
Met visuele beschrijvingen kun je een scène in zoom-out laten eindigen.
Openbaring door dialogen
In mijn blog over het midden van een scène kwam deze techniek ook voor. Je kunt er dus prima mee eindigen. Het creëert spanning en legt focus op het personage. In Levenslang in de Toren komt Alise er in Bravil achter dat haar oudoom mogelijk een donkermagiër is:
‘Om haar te redden kun je een pact met Nova sluiten,’ legde Frey snel uit, ‘maar geloof mij, lief kind, zoiets komt je altijd duur te staan. Ik kan het weten.’ Hij keek mij recht in de ogen en even kleurden zijn bruine irissen donkerviolet. Wat was dat? Ik opende mijn mond om te vragen wat voor soort magiër hij was, toen hij mij naar de deur duwde. ‘Ga naar rechts en aan het einde van de hal de deur door. Het brengt je bij de poort van de helerstuin. Het is een sluiproute voor hofgenezers die naar de Moraweide leidt. Er zijn weinig bewakers en zij zullen zeker geen acht slaan op een hofheler die naar buiten wandelt.’
En als ze acht op ons sloegen, dan wisten Nathaniel en ik ze wel af te weren. Ik knikte ferm. ‘Ik hoop je ooit weer te zien. Ik heb veel vragen over mijn oma.’
‘Als ik nog niet ben bezweken aan ouderdom,’ zei hij en ineens voelde ik de noodzaak om, als alles voorbij was, snel terug te keren naar Bravil, ‘dan mag je alles vragen wat je maar wilt.’
Nathaniel greep mijn pols en trok mij mee de gang op. Daar schopte hij een bewaker aan de kant. Het laatste wat ik van Frey zag, was een buiging en toen stond ik buiten, mijn hand vastgeklemd om de amulet.
De cliffhanger
De meest bekende techniek is die van de cliffhanger. Als je er zeker van wil zijn dat je lezer doorleest (en dus ook geen pauze neemt), dan kan een cliffhanger een goede techniek zijn. Cliffhangers aten lezers namelijk in onzekerheid over de uitkomst van je personage en diens lot. Er is zoveel spanning: de lezer wil doorlezen. Wees wel spaarzaam met deze techniek want ze kunnen letterlijk adrenaline opwekken bij je lezer. En te veel actie achterelkaar zonder pauze belooft geen fijne leeservaring.
In mijn novelle De geesten die niet langer zwegen zoekt Rafiq naar de telefoon van zijn overleden pleegbroer Vinnie. Als ze die telefoon eindelijk vinden eindigt de scène als volgt:
Rafiq ijsbeerde door de receptiekamer. De telefoon deed het nog en de batterij was inmiddels tweeëntwintig procent opgeladen. Dat was genoeg om de telefoon op te starten. Rafiq maakte een beweging op het scherm met zijn wijsvinger. ‘Wat was het ook alweer?’ mompelde hij.
‘Een ruit,’ zei Lani.
Rafiq keek op. ‘Hoe weet je …’ Hij grinnikte. ‘O, natuurlijk. Onze vriendelijke dode helpers.’ Hij veegde het patroon op het scherm. ‘Wat voor leugens heb jij Vinnie verteld, Natalina?’
Na deze scène kun je meteen de bladzijde omslaan om het laatste appgesprek voor Vinnies dood te lezen.
Met een cliffhanger zorg je ervoor dat lezers meteen gaan doorlezen.
Zoom-out-eindes
Deze eindes trekken de lezer juist weg uit de intimiteit en urgentie van een scène. Ze geven emotionele opluchting en geven de lezer de mogelijkheid om even op adem te komen en te reflecteren. Dit kan op de volgende twee manieren.
Visuele beschrijvingen
Bij deze techniek geef je letterlijk een beschrijving van de omgeving. Na het rennen, dansen, vechten, of wat dan ook kan dit een effectieve manier zijn om even op adem te komen. Je laat een fysieke impressie achter bij de lezer die hij meeneemt naar de volgende scène. Zie het als een zachte transitie naar je volgende scène.
Een scène waarin ik sec een omgeving beschrijf heb ik niet als scène-einde. Ik koppel mijn visuele beschrijvingen altijd aan gedachten van personages zodat deze nauw met elkaar verweven zijn. Hoofdstuk 3 van Levenslang in de Toren eindigt bijvoorbeeld als volgt:
Ze trokken mij mee naar de lift en even later arriveerden we in een lange en nauwe hal. De laarzen van de jagers piepten op de zwart betegelde vloer en onze voetstappen echoden door de ruimte terwijl we langs de robuuste celdeuren liepen. Elke deur bevatte een cijfer en een klein luikje waardoor de jagers naar binnen konden kijken. De verhalen klopten. De Toren was echt een gevangenis. We stopten voor een deur waarop 12-34 stond. Met een dopsleutel opende een van mijn begeleiders de deur. Ik keek naar het kleine kamertje waar ik de rest van mijn leven zou gaan doorbrengen. Ze duwden mij de kamer binnen. Achter mij sloot de celdeur. Ik had levenslang. Levenslang in de Toren.
Filosofische overdenkingen
Deze techniek kun je gebruiken om te reflecteren op thema’s en scènes een meer symbolisch einde te geven. Laat de overdenkingen via het perspectief van het personage vloeien, niet uit die van de auteur. Belangrijk hierin is dat je de techniek gebruikt als je personage daadwerkelijk een filosofisch karakter heeft of als je juist op komische wijze een karakterbreuk wil neerzetten. Gebruik het ook als je diep in het hoofd van het personage zit en de lezer dus "intiem" is met je personage. Het werkt minder goed als je een afstandelijke of meer objectieve verteller hebt. De techniek leent zich ook goed als je sterke thema’s hebt die zich lenen voor filosofische overpeinzingen en als je verhaal personagegedreven is en niet heel erg leunt op plot- en actie.
In mijn eigen werk meng ik filosofische overpeinzingen vaak met innerlijke monologen dus ook hier heb ik geen strikt voorbeeld van. Je zult wel vaker voorbeelden tegenkomen in de praktijk die combinaties bevatten, dus staar je zeker niet blind op een strikte scheidingslijn in eindes van je scènes. Levenslang in de Toren eindigt op een mooie filosofische wijze. Dit is ook echt het einde van mijn boek:
Ik staarde naar zijn hand. Wat Nathaniel had gedaan, had mij onnoemelijk gekwetst, maar ik had geen behoefte om hem van alles te blijven verwijten en in het verleden te blijven hangen. Deels vanwege dat deel van zichzelf waarover hij geen controle had. Zijn woede had een diepgewortelde reden en ik geloofde hem toen hij zei dat hij het niet zo had gewild. Nova had daar beslist een rol in gespeeld en ik was zo verblind geweest door mijn boosheid en verdriet dat ik dat niet had ingezien.
Wat ik wilde was verder leven met de goede herinneringen die ik aan Janela had. Mijn toekomst zou gepaard gaan met onzekerheid, teleurstellingen en hartzeer, dat wist ik zeker, want dat bracht Nathaniel de Leeuw nu eenmaal naar boven. Maar ik zou tenminste voelen. Leven. En ik wilde niets liever dan een leven dat ook maar enigszins doorging voor normaal. Een leven dat hoop bood op enig geluk. Mogelijk konden zijn ideeën daaraan bijdragen.
Ik sloeg hem gade. Hij keek smekend en hoopvol tegelijk. Ik glimlachte, en pakte zijn hand.
Gebruik filosofische overdenkingen alleen bij personages die ook een passend karakter hebben.
In mijn laatste blog over de structuur van scènes analyseer ik een scène uit eigen werk en laat ik zien hoe je daarin de narratieve technieken van Rosenfeld kunt onderscheiden.